Đột quỵ não hay còn gọi là tai biến mạch máu não xảy ra khi quá trình lưu thông máu lên não bị gián đoạn hay ngưng trệ do tắc nghẽn hoặc vỡ mạch máu. Lúc này, oxy sẽ không được vận chuyển lên não gây ra các tổn thương đột ngột, một số tế bào não sẽ bị chết chỉ trong vòng vài phút. Điều này không chỉ gây ảnh hưởng một cách nghiêm trọng đến sức khỏe người bệnh mà thậm chí còn dẫn đến tử vong “bất đắc kỳ tử”. Do đó mà người bị tai biến mạch máu não cần được cấp cứu ngay lập tức, thời gian càng kéo dài thì mức độ nguy hiểm càng cao.
Theo thống kế của Tổ chức Đột quỵ thế giới, mỗi năm có trên 12 triệu người mắc đột quỵ mới, và hơn 100 triệu người phải sống với các di chứng mà đột quỵ mang lại. Cứ 4 người trưởng thành trên 25 tuổi, thì sẽ có 1 người có nguy cơ mắc đột quỵ trong tương lai.
(https://www.world-stroke.org/world-stroke-day-campaign/about-stroke/impact-of-stroke)
Tại Việt Nam đột quỵ là nguyên nhân gây tử vong và tàn phế hàng đầu, ước tính mỗi năm có hơn 200.000 trường hợp đột quỵ và hiện nay, đột quỵ ngày càng trẻ hóa. Phần lớn người bệnh đột quỵ không đến được bệnh viện trong “thời gian vàng”.
(The Lancet Neurology 2021 20795-820DOI: (10.1016/S1474-4422(21)00252-0)
Theo Tổ chức Đột Quỵ Châu Âu, cứ mỗi 30 phút có một bệnh nhân có thể được cứu sống thì phải tử vong hoặc tàn phế do được đưa đến bệnh viện không sẵn sàng điều trị đột quỵ.
Có 2 tình trạng diễn ra ở người bị tai biến mạch máu não bao gồm:
Nhồi máu não (thiếu máu não cục bộ)
Đây là một trong những tình trạng phổ biến của đột quỵ, chiếm khoảng 85%. Những nguyên nhân thường gặp dẫn đến tình trạng thiếu máu não cục bộ là:
- Xơ vữa huyết khối mạch máu lớn.
- Sự tích tụ của Cholesterol trong mạch máu.
- Tắc nghẽn động mạch hoặc các mạch máu nhỏ trong não.
- Bệnh lý về hồng cầu và máu.
- Một số bệnh lý về tim mạch như rung nhĩ, bệnh lý van hai lá,…
Ngoài ra, tai biến mạch máu não do thiếu máu cục bộ còn có thể do bệnh cao huyết áp, hút thuốc lá, gen di truyền, sử dụng thực phẩm nhiều giàu mỡ, ít chất xơ trong thời gian dài,…
Xuất huyết não
Tình trạng xuất huyết não dẫn đến đột quỵ thường do:
- Vỡ động mạch trong não – xuất huyết trong não.
- Vỡ các mạch máu ngoại vi não – xuất huyết dưới nhện.
Cả 2 trường hợp trên đều có liên quan nhiều đến tình trạng tăng huyết áp không được kiểm soát tốt. Ngoài ra, tình trạng này cũng có thể do vỡ, phình động mạch, dị dạng mạch não.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ dẫn đến đột quỵ não
Tai biến mạch máu não hiện nay đang có xu hướng trẻ hóa và tăng dần qua các năm. Có nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ dẫn đến đột quỵ não bao gồm:
Yếu tố không thay đổi
Một số lý do có thể tăng nguy cơ dẫn đến tai biến mạch máu não mà bạn không thể nào thay đổi được là:
- Tuổi già: Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể bị đột quỵ nhưng khả năng này sẽ cao hơn đối với những người lớn tuổi. Sau khi con người bước sang tuổi 55 thì khả năng bị đột quỵ não sẽ tăng gấp đôi.
- Theo nhiều nghiên cứu thì tỷ lệ nam bị đột quỵ cao hơn nữ giới.
- Những người có người thân bị tai biến mạch máu não sẽ có khả năng bị đột quỵ cao hơn người bình thường.
- Chủng tộc: Người Mỹ gốc Phi có nguy cơ bị đột quỵ cao hơn người da trắng.
Yếu tố bệnh lý
Những bệnh lý có thể là tác nhân dẫn đến đột quỵ não mà bạn cần chú ý bao gồm: tiểu đường, các bệnh về tim mạch, cao huyết áp, mỡ máu, béo phì,… Người có tiền sử đột quỵ cũng có khả năng tái phát, nhất là ở những tháng đầu. Nguy cơ tái phát tai biến mạch máu não có thể kéo dài lên đến 5 năm và sau đó giảm dần.
Lối sống
Một trong những lý do dẫn đến đột quỵ có xu hướng trẻ hóa dần là lối sống thiếu khoa học hiện nay.
- Hút thuốc: Những người hút thuốc hoặc làm việc trong môi trường có nhiều khói thuốc lá trong thời gian dài có nguy cơ đột quỵ cao gấp 2 lần người bình thường.
- Chế độ ăn uống không điều độ: Thường xuyên ăn thực phẩm nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh, ít chất xơ, sử dụng đồ có cồn, nước ngọt,…
- Stress: Xã hội phát triển liên tục khiến con người cũng phải “chạy theo” để có thể hòa nhập. Điều này gây ra nhiều áp lực cả về học tập, công việc và cuộc sống gia đình. Căng thẳng kéo dài sẽ tăng nguy cơ bị tai biến mạch máu não. Trường hợp này hiện nay đang rất phổ biến ở giới trẻ.
- Thức khuya để sử dụng thiết bị điện tử, tắm quá muộn, lười vận động,… cũng có thể gây ra tai biến mạch máu não.
Vai trò của cấp cứu đột quỵ trước viện, phối hợp cấp cứu đột quỵ trước và trong bệnh viện rất quan trọng. Chẩn đoán đúng, lựa chọn bệnh viện phù hợp, thu thập bệnh sử và thông báo trước cho bệnh viện là những yếu tố cốt yếu để điều trị đột quỵ hiệu quả. Tuy nhiên, mức độ chăm sóc đột quỵ trước viện có sự khác biệt đáng kể không chỉ trên phương diện quốc tế mà còn trong khu vực. Ngoài ra, việc quản lý chất lượng chăm sóc bệnh nhân trước viện và việc chia sẻ thông tin giữa các trung tâm cấp cứu (Emergency Medical Services, EMS), và giữa EMS với bệnh viện vẫn chưa được thiết lập tốt ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.
Kế hoạch hành động về đột quỵ ở Châu Âu giai đoạn 2018-2030 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý chất lượng. Quản lý chất lượng cho phép các bác sĩ lâm sàng chuẩn hóa, theo dõi, khắc phục và điều chỉnh thực hành của họ trong quy trình điều trị đột quỵ để đảm bảo các bệnh nhân được điều trị hiệu quả ở cấp độ khu vực và quốc gia. Tuy nhiên, chỉ thu thập và báo cáo dữ liệu là không đủ, để việc cải tiến chất lượng có thể trở thành hiện thực, cần có sự hỗ trợ để thực hiện sự thay đổi. Việc thực hiện các chương trình giám sát chất lượng đã được chứng minh là tối quan trọng trong việc cải thiện chăm sóc đột quỵ ở nhiều quốc gia, đặc biệt là về quy trình chăm sóc, rút ngắn thời gian cửa kim và lợi ích tài chính cho bệnh nhân khi được giảm thiểu di chứng.
Tương tự, như với giải thưởng của ESO/WSO dành cho các bệnh viện, ESO/WSO cũng có một hệ thống giải thưởng EMS ba cấp độ bao gồm: Vàng, Bạch Kim và Kim Cương. Các bệnh viện và trung tâm cấp cứu được lựa chọn nền tảng quản lý chất lượng có sẵn của bệnh viện, khu vực hoặc quốc gia theo hướng dẫn của cơ quan quản lý mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, đã có những trung tâm cấp cứu đầu tiên như trung tâm cấp cứu 115 Đà Nẵng, trung tâm cấp cứu 115 Hồ Chí Minh tham gia quản lý chất lượng cấp cứu đột quỵ trước viện theo tiêu chí của WSO và đạt được các danh hiệu Vàng – Bạch Kim – Kim Cương từ tổ chức đột quỵ thế giới.
Bốn mục tiêu chính của quản lý chất lượng EMS bao gồm: Thực hiện quản lý chất lượng tại các đơn vị cung cấp dịch vụ chăm sóc đột quỵ trước viện, tiêu chuẩn hóa và tối ưu hóa dịch vụ chăm sóc đột quỵ trước viện, xây dựng cộng đồng EMS đột quỵ tại mỗi quốc gia và trên phạm vi quốc tế và ghi nhận các đơn vị cung cấp dịch vụ chăm sóc đột quỵ trước viện hoạt động tốt nhất.
Tiêu chí đánh giá dựa trên các hướng dẫn quốc tế. Để đủ điều kiện tham gia đánh giá chất lượng cấp cứu đột quỵ trước viện, các đơn vị EMS cần thực hiện các tiêu chí: có một quy trình xử trí đột quỵ chính thức, có một chương trình giáo dục về đột quỵ hàng năm, sử dụng các thang điểm đánh giá đột quỵ cụ thể trong việc xử trí bệnh nhân đột quỵ, báo cáo dữ liệu của ít nhất 30 bệnh nhân đột quỵ liên tiếp mà EMS quản lý trong một quý.
Cấp độ giải thưởng mà đơn vị EMS nhận được sẽ dựa trên đối chiếu kết quả hiện tại so với các tiêu chí:
Việc quản lý chất lượng cấp cứu đột quỵ trước viện sẽ có tác dụng hữu ích đối với quản lý hoạt động của EMS và giúp cho kết quả chăm sóc bệnh nhân đột quỵ tốt hơn.
Làm thế nào để phòng tránh bị đột quỵ não?
Hầu hết các trường hợp sau khi bị tai biến mạch máu não đều có sức khỏe yếu hơn trước đó. Chính vì vậy cách tốt nhất để đảm bảo sức khỏe là phòng bệnh trước khi để nó tấn công. Để phòng tránh và hạn chế nguy cơ bị đột quỵ não, bạn có thể tham khảo những biện pháp sau:
- Kiểm tra sức khỏe định kỳ để đánh giá tình trạng cơ thể, hạn chế nguy cơ mắc các bệnh lý.
- Theo dõi huyết áp định kỳ vì đây là một trong những lý do chiếm tỷ lệ cao dẫn đến các trường hợp tai biến mạch máu não.
- Kiểm soát lượng đường huyết và cholesterol trong cơ thể ở mức ổn định thông qua chế độ ăn uống và luyện tập thể thao.
- Thường xuyên vận động ở mức phù hợp với thể trạng, tập yoga, đi bộ, bơi lội, thiền, đọc sách,… sẽ rất tốt trong việc giảm nguy cơ đột quỵ.
- Xây dựng lối sống lành mạnh, ngừng hút thuốc cũng như các chất kích thích khác.
- Sắp xếp thời gian làm việc và nghỉ ngơi hợp lý, tránh để căng thẳng kéo dài, không thức khuya, dành nhiều thời gian để chăm sóc bản thân thay vì sử dụng các thiết bị điện tử.
- Nếu có các bệnh về mạch máu hay tim mạch, cần có sự can thiệp theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
☼ Dấu hiệu FAST đột quỵ được xem là “kim chỉ nam” giúp nhanh chóng nhận biết người có dấu hiệu đột quỵ để kịp thời cấp cứu, can thiệp.
FAST đột quỵ là gì?
“FAST” là một từ viết tắt được sử dụng để giúp mọi người nhớ và nhận biết nhanh chóng các triệu chứng đột quỵ, giúp tăng cơ hội cứu sống và giảm thiểu biến chứng sau đột quỵ. Việc nhận biết nhanh chóng các triệu chứng của đột quỵ có thể giúp bệnh nhân nhận được điều trị càng sớm càng tốt, giảm thiểu tổn thương cho não.
FAST là viết tắt của:
- F (Face): Khuôn mặt – Yêu cầu người nghi ngờ đột quỵ cười hoặc để lộ răng. Xem khuôn mặt của họ có bị méo mó ở một bên không? Một bên mặt trở nên chảy xệ hoặc mắt bị sụp xuống có thể là dấu hiệu của đột quỵ.
- A (Arms): Cánh tay – Yêu cầu người bệnh giơ cả hai cánh tay lên. Có một cánh tay không thể nâng lên hoặc bị rơi xuống, không thể giơ hai tay lên cao qua khỏi đầu là một trong những dấu hiệu đột quỵ phổ biến nhất.
- S (Speech): Lời nói – Người có dấu hiệu đột quỵ thường khó phát âm một câu đơn giản, ví dụ: “Hôm nay trời đẹp quá”. Người bệnh có thể nói lắp, khó hiểu hoặc họ không thể nói gì cả.
- T (Time): Thời gian – Nếu bạn nhận thấy bất kỳ triệu chứng nào của đột quỵ, thậm chí chỉ một trong số chúng, cần gọi cấp cứu ngay lập tức. Mỗi phút đối với người bị đột quỵ đều quý giá và việc điều trị sớm có thể giúp giảm thiểu tổn thương ở não và tăng cơ hội phục hồi.
☼ Khi nhận thấy chính mình hoặc người thân của của mình, bạn bè….có dấu hiệu FAST, anh chị, cô chú bác……hãy gọi ngay đến TTCC115, số máy bàn và số máy di động đều chỉ bấm số 115, chúng tôi sẽ hướng dẫn cách sơ cứu, TTCC115 chúng tôi sẽ tiếp cận ngay anh chị, cô chú bác…… để rút ngắn thời gian tiếp cận và điều trị về đột quỵ ( thời gian vàng để sử dụng thuốc tiêu huyết khối < 4,5 giờ – rTPA-: từ khi phát hiện đột quỵ cho đến khi được dùng thuốc tiêu huyết khối)
THÔNG ĐIỆP CỦA CHÚNG TÔI “ CHÚNG TA HÃY CHUNG TAY HÀNH ĐỘNG, CHUNG TAY CỐ GẮNG PHẤN ĐẤU TRONG LĨNH VỰC ĐỘT QUỴ ĐỂ HẠN CHẾ BỚT NGUY CƠ VÀ SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA ĐỘT QUỴ ĐẾN SỨC KHỎE CỦA NHÂN DÂN”
